1. Thuốc giảm đau - hạ sốt là gì? Cơ chế tác dụng
Đau và sốt là phản ứng của cơ thể trước các tác nhân ngoại lai xâm nhập vào cơ thể. Khi đau và sốt kéo dài sẽ ảnh hưởng đến hoạt động sinh lý bình thường của cơ thể và có thể gây nên những biến chứng nguy hiểm khác.
Thuốc giảm đau, hạ sốt là những thuốc có hoạt chất tác động vào cơ chế gây đau và sốt. Thuốc ức chế các chất có tác dụng gây đau và sốt trong chu trình phản ứng viêm của cơ thể, từ đó làm giảm các triệu chứng khó chịu của bệnh lý, hạn chế các biến chứng nguy hiểm.
Cơ chế tác dụng của thuốc giảm đau, hạ sốt
Cơ chế gây sốt: Các chất gây sốt ngoại lai như vi khuẩn, độc tố vi khuẩn sau khi xâm nhập vào cơ thể sẽ gây kích thích bạch cầu sản sinh ra chất gây sốt nội tại. Các chất gây sốt nội tại sẽ hoạt hóa Prostaglandin synthetase làm tăng sự tổng hợp Prostaglandin E1 và E2 từ Acid Arachidonic ở vùng dưới đồi gây mất cân bằng cơ chế điều nhiệt (tăng các quá trình sinh nhiệt, giảm các quá trình thải nhiệt) gây nên sốt.
Cơ chế hạ sốt: Các thuốc hạ sốt sẽ ức chế Prostaglandin synthetase, làm giảm sự tổng hợp Prostaglandin E1 và E2. Ức chế quá trình sinh nhiệt, tăng cường quá trình thải nhiệt và lập lại cân bằng cho trung tâm điều nhiệt. Ở liều điều trị, thuốc có tác dụng hạ sốt do bất kỳ nguyên nhân nào và chỉ có tác dụng điều trị triệu chứng, không hạ thân nhiệt ở người không sốt.
Tác dụng giảm đau: Các thuốc đều có tác dụng giảm đau từ nhẹ đến vừa, vị trí tác dụng là ở các receptor cảm giác ngoại vi. Thuốc có tác dụng tốt với tất cả các loại đau, đặc biệt là các chứng đau do viêm. Thuốc giảm đau - hạ sốt - chống viêm không có tác dụng làm giảm đau mạnh, không làm giảm đau sâu trong nội tạng, không gây ức chế hô hấp và đặc biệt không gây lệ thuộc thuốc khi dùng kéo dài.
Cơ chế giảm đau: Thuốc làm giảm tổng hợp Prostaglandin E2, làm giảm tính cảm thụ của ngọn dây thần kinh cảm giác với các chất gây đau như Bradykinin, Serotonin,...
2. Các nhóm thuốc giảm đau - hạ sốt thông thường
Dựa vào vị trí tác dụng trên dây thần kinh cảm giác, phân thuốc làm hai loại: Thuốc giảm đau trung ương và thuốc giảm đau ngoại vi.
Thuốc giảm đau trung ương: Có tác dụng giảm đau do ức chế trung tâm đau tại não và ngăn cản đường dẫn truyền cảm giác đau từ tủy sống lên não. Do tác dụng giảm đau luôn kèm theo tác dụng gây nghiện nên còn gọi là nhóm thuốc gây nghiện.
Nhóm thuốc gây nghiện được phân loại làm 2 mức độ giảm đau:
- Loại giảm đau mạnh: Morphin, Meperidine, Fentanyl, Methadon…
- Loại giảm đau trung bình: Codeine, Tramadol, Propoxyphen…
Thuốc giảm đau ngoại vi (Paracetamol, Aspirin và các thuốc nhóm Non-Steroid): Có tác dụng ức chế sự tạo thành Prostaglandin (Prostaglandin sẽ tạo ra các chất trung gian hóa học khác như Serotonin, Bradykinin, Histamin,…) ở ngọn sợi cảm giác nên được xếp vào nhóm thuốc giảm đau ngoại vi.
Các chế phẩm thuộc nhóm này thường có cả tác dụng chống viêm và hạ sốt (trừ Paracetamol) nên còn gọi là thuốc hạ sốt chống viêm.
Paracetamol hiện được sử dụng ưu tiên cho cả người lớn và trẻ em do có cân bằng lợi ích/ nguy cơ tốt.
3. Các lưu ý khi sử dụng của nhóm thuốc giảm đau - hạ sốt
Các loại thuốc giảm đau ngoài tác dụng chữa bệnh, nếu sử dụng không đúng cách có thể che lấp các dấu hiệu của bệnh ảnh hưởng đến việc chẩn đoán bệnh gây một số tác dụng nguy hiểm, thậm chí gây tử vong.
Các thuốc nhóm giảm đau trung ương như Morphin, Fentanyl, Tramadol,… có thể gây nghiện, phụ thuộc vào thuốc khi dùng kéo dài quá 7 ngày. Khi bệnh nhân ngừng thuốc đột ngột sẽ gây ra “Hội chứng cai thuốc”. Hơn thế, thuốc còn có nhiều tác dụng không mong muốn như táo bón, buồn nôn, ức chế hô hấp, dễ gây suy hô hấp.
Các thuốc chống viêm nhóm Non-Steroid khi sử dụng không đúng cách có thể gây nguy cơ loét dạ dày, chảy máu dạ dày, suy thận,...
Paracetamol khi dùng quá liều (> 4g/ ngày) gây tổn thương, hoại tử tế bào gan.
4. Cách sử dụng thuốc giảm đau đúng cách
Đối với thuốc giảm đau trung ương
- Chỉ nên sử dụng trong trường hợp đau ở mức độ nặng, khi nhóm thuốc giảm đau ngoại vi không còn tác dụng.
- Sử dụng đơn độc hoặc phối hợp tùy mức độ đau.
- Thuốc được dùng đều đặn để nồng độ thuốc trong máu ổn định để điều trị đau do ung thư.
- Dùng các biện pháp hỗ trợ để giảm tác dụng không mong muốn: buồn nôn, táo bón,..
Đối với thuốc giảm đau ngoại vi
- Việc lựa chọn thuốc tùy thuộc vào mức độ đau của bệnh nhân, tránh vượt quá liều quy định.
- Nên uống thuốc trong hoặc sau bữa ăn để tránh kích ứng dạ dày. Không chỉ định cho bệnh nhân có tiền sử loét dạ dày.
- Khi điều trị lâu dài, cần kiểm tra định kỳ công thức máu, chức năng thận. Thận trọng với các bệnh nhân suy thận, suy gan, cơ địa dị ứng, cao huyết áp.
- Không dùng phối hợp các thuốc giảm đau kháng viêm cùng nhóm, tránh tăng độc tính của thuốc.